Tütün ürünleri kullanımı uzunca zamandan beri dünya gündemini meşgul eden bir konudur. Tütün endüstrisi ürünlerini daha geniş kitlelere ulaştırma çabasındayken bilim dünyası tütün kullanımının yol açtığı sorunları ortaya koyma yolunda çalışmalar sürdürüyor. Hükümetler ve çeşitli uluslararası kuruluşlar da bilim dünyasının ortaya koyduğu bilgilerin ışığında tütün kullanımını kontrol etmeye çalışıyorlar. Geçtiğimiz 20-30 yıl içinde tütün kontrolü konusunda gelişmiş ülkelerdeki uygulamalar sonucunda bu ülkelerde tütün kullanımı azalmaya başlamıştır. Bu durumda tütün endüstrisi yeni pazarlar bulmak çabası ile gelişmekte olan ülkelere yönelmeye başlamış, tütün endüstrisinin çabaları sonucunda bu ülkelerde tütün kullanımı ve tütün kullanımına bağlı sağlık sorunları artmaya başlamıştır. Bu yüzden tütün kontrolü konusu gelişmekte olan ülkelerde önemli bir gündem oluşturmaktadır. Bu yazıda tütün kullanımı ile ilgili dünyadaki durum konusunda kısa bilgi verildikten sonra ülkemizdeki durum ayrıntılı olarak incelenecektir.

Dünyada tütün kullanımı ve kontrolü
Dünyada tütün ürünleri kullanımı özellikle Ikinci Dünya Savaşı’nı izleyen yıllarda büyük artış göstermiştir. Dünya genelinde 1900 yılında 50 milyar adet sigara tüketilmiştir. Bu sayı 1930 yılında 600 milyar adete, 1960 yılında 2.150 milyara ve nihayet 2000 yılında da 5.700 milyar adete yükselmiştir. Günümüzde dünyada 1,3 milyar dolayında kişi tütün ürünü kullanmaktadır. Tütün kullanımı bakımından ülkeler arasında önemli farklılıklar olmakla birlikte dünya genelinde 15 ve üzeri yaştaki nüfusun yaklaşık üçte biri (erkeklerin yaklaşık yarısı, kadınların beşte biri) sigara içmektedir. Tütün kullanımının sağlık üzerindeki zararlı etkileri konusunda ilk epidemiyolojik kanıtlar 1950’li yıllarda ortaya konmuştur. Bu bilgilerin ortaya konmasından sonra tütün endüstrisi filtreli sigara üretimine başlamış ve bu sigaraların zararsız olduğu düşüncesi ile filtreli sigara kullanımı artmaya başlamıştır. Ilk kez 1954 yılında Ingiliz hekim Richard Doll ve arkadaşları tarafından sigara ve kanser ilişkisine işaret eden izleme raporunun yayımlanması ile ilk kez bu konuda ikna edici kanıt ortaya konmuş, izleyen yıllarda bu konuda benzeri sonuçlar ortaya koyan çok sayıda araştırma raporu yayımlanmıştır. Bu gelişmeler üzerine 1961 yılında Kanada Tabipleri Birliği, 1962 yılında da Ingiliz Hekimleri Birliği (Royal College of Physicians) tarafından sigaranın kansere yol açtığı şeklinde açıklamalar yapılmıştır.

ABD Halk Sağlığı Kurumu (Surgeon General) Başkanı Luther L. Terry, 1964 yılındaki raporunda ilk kez sigaranın akciğer kanseri oluşumunda etken olduğuna işaret etmiştir. Bu tarih dünyadaki tütün kontrolü çalışmalarının başlangıcı sayılabilir. Aynı Kurum 1967 yılındaki raporunda da sigaranın akciğer kanserinin başlıca nedeni olduğu görüşüne yer vermiş, 1969 yılında Amerikan CBS televizyonu sigara reklamı yayınlamama kararı almıştır. Izleyen yıllarda çeşitli ülkelerde tütün kullanımının zararlarına ve tütün kontrolü gereğine işaret eden çeşitli etkinlikler görülmüştür. Bu çalışmaların yanı sıra tütün endüstrisi de ürünlerini satabilmek amacı ile değişik yöntemler arayışına girmiş, 1950’li yıllarda filtreli sigara üretmeye başlamış, 1970’li yıllarda katran miktarı azaltılmış olan hafif (light) sigaraları üretmiştir.